Asklepios, Antik Yunan mitolojisinde Apollon’un oğlu ve tıp tanrısıdır. Bilge Kheiron tarafından yetiştirilerek şifa sanatının sırlarını öğrenmiş, Hygieia ve Panakea gibi şifacı çocukların babası olmuştur. Tıp biliminin öncüsü kabul edilen Hipokrates’in de bu soydan geldiğine inanılır.
Ölüleri diriltebildiği için Zeus tarafından cezalandırılan Asklepios, Epidaurus gibi önemli şifa merkezlerinde onurlandırılmıştır. Günümüzde tıbbın sembolü olan yılanlı asasıyla betimlenir. Antik dünyada tapınakları, rüyalar ve arınma ritüelleri aracılığıyla şifa arayan ziyaretçilerin uğrak noktası haline gelmiştir.
Asklepios, Antik Yunan tıp tanrısıydı ve aynı zamanda kehanet güçlerine de aitti. Tanrı’nın Yunanistan’da birkaç kutsal yeri vardı; En ünlüsü, hem Antik Yunan hem de Roma döneminde önemli bir şifa merkezi haline gelen ve Asklepios’un onuruna dört yılda bir atletik, tiyatro ve müzik oyunlarının düzenlendiği Epidaurus’taydı.
Asklepios’un Mitolojideki Yeri
Yunan mitolojisinde Asklepios, ilahi Apollon’un oğlu olduğu için yarı tanrı bir kahramandı ve annesi Teselyalı ölümlü Koronis’ti. Bazı rivayetlere göre Koronis, çocuğunun gayrimeşru olmasından dolayı küçüldüğü için onu Epidaurus yakınlarına terk etmiş ve bakılması için bir keçi ve köpeğe emanet etmiştir. Hikâyenin farklı bir versiyonunda, Koronis’in sadakatsiz olduğu için Apollo tarafından öldürülürken, başka bir versiyonunda Messenian Arsinoe, Asklepios’un süresinin annesiydi.
Öksüz Asklepios, ona şifa ve tıbbın sırlarını bitki ve bitkileri kullanarak veren babası Apollon tarafından yetiştirildi. Asklepios, Pelion Dağı’nda yaşayan bilge ve insan başlı Kheiron tarafından da sınıflandırıldı. Asklepios’un Machaon ve Podaleirios adında ikioğlu; Iaso, Panakea, Akeso ve Aglaia adında 4 kızı vardı. Asklepios’a göre bazı rivayetlere göre, sağlık ürünleri Hygieia ile evliydi.
Bir başka rivayete göre Hygieia, Asklepios’un kızıydı ve Asklepios Epione iletilmiştir. Asklepios’un soyundan gelip tıp ve şifa sanatını devam ettirenlere Asklepiades deniyordu. Örneğin Machaon, Troya Savaşı’nda yaralanan Menelaos’a yardım etmişti; Ancak ailenin en ünlü hekimi şüphesiz Hippokrates’ti.
ZEUS, ASKLEPİOS’U VE ONUN TIP BECERİLERİNİ İNSANLIK İLE TANRILAR ARASINDAKİ EBEDî AYRILIĞA BİR TEHDİT OLARAK GÖRDÜ.
Asklepios, Zeus tarafından fırlatılan bir yıldırım sonucu iletilerek trajik
bir sonla karşılaşılmıştır. Bunun nedeni, tanrıların babası Zeus’un, Asklepios’u ve onun şifa sanatını, özellikle de Asklepios’un ölüleri bile diriltebilecek kadar güçlü derecede günlük söylentilerden sonra, insanlık ve tanrılar arasında ebedî ayrılığa bir tehdit olarak görülmesiydi (Asklepios, Athena tarafından kendisine verilen Medusa kanını kullanarak bu diriltme işlemini gerçekleştirmişti; bu durum, onunla insanlarla olan bir başka ilişkiyle dedir).
Apollon, oğluna yapılan bu muameleye karşı çıksa da sergilediği bu hürmetsizlik nedeniyle Zeus tarafından bir yıl boyunca Admetos’a hizmet etmekle cezalandırıldı. Asklepios ise ölümün ardından tanrılaştırıldı; Ophiuchus’un (Yılancı) bazı yerel mitlerde takımyıldızına dönüştüğü söylendi.
Epidaurus
Tanrı’ya, özellikle Asklepion olarak bilinen Epidaurus kutsal alanında (MÖ 6. yüzyılda kurulmuştur) tapınılırdı; çünkü tanrının Titthion Dağı’nın doğduğuna inanılırdı. Antik dünyanın en önemli şifa merkezi olan bu alana, gelene ya ilahi bir müdahaleyle ya da görevlilerin verdikleriyle bulmak isteyenler tarafından Yunanistan’ın dört bir yanından ziyaret edilirdi ve birçok önemli yapıda ev sahipliği yapıyor.
Bu yapılar arasında, Asklepios’un Thrasymedes tarafından yapılan gerçek prosedürlerin daha büyük bir heykelini barındıran büyük bir oyuncak (MÖ 380-375) ve içinde yılanların bulunduğu gizemli bir yer altı labirentine sahip, yuvarlak mermer bir yapı olan Thymele (MÖ 360-330) yer alıyordu.
Bu yılanlar Asklepios ile ilişkilendirilirdi ve yenilenmeyi sembolize ederdi; çünkü yılanların hem yer altında hem de yer üstünde yaşadığı düşünülür ve yer altında gizli sırları bildikleri için kehanet güçleriyle de birliktelerdi.
Epidaurus’ta, hastaların çeşitli arınma ritüellerinden ayrıldıktan sonra geceyi uyuyarak geçirdikleri ve tanrıların onlara görünüp şifa ve bakımlar sunacağı rüyaları sütunlu Abato ya da Enkoimeterion da bulunuyordu. Tedaviler daha sonra ya hastaların kendileri tarafından uygulandı ya da daha karmaşık porsiyonlarda benler tarafından uygulandı.
Hastalar, kimi zaman iyileşen vücut bölümünün tasvirini yaptıklarında bu alana teşekkürlerini sunarlardı. Ayrıca bu alanda, Yunanistan’daki en iyi tiyatro olan ve günümüzde kullanılan 6000 kişilik bir Yunan Tiyatrosu (MÖ 340-330) bulunuyordu.
Epidaurus ile aynı zamanda, M.Ö. 5. yüzyılda kurulan ve her dört yılda bir Asklepios onuruna tiyatrosu, spor ve müzik kutlamaları için düzenlenen pan-Helenik Asklepieia festivalinin de yapıldığı yerdi. Alıcı, Roma döneminde de gelişmeyi korudu ve MS 2. yüzyılda Romalı senatör Antonius’un himayesinde birkaç yeni yapı daha eklendi. Kutsal alan, MS 426 yılında Roma imparatoru II. Theodosius’un Yunanistan’daki tüm pagan bağlantılarını emretmesiyle korunmasıyla.
Diğer Kutsal Alanlar
Asklepios adına bir başka önemli kutsal alan, Atina’da Akropolis’in hemen altında, batı yamacında yer alıyordu. Rivayete göre, Telemachos adlı bir ben, MÖ 419 yılında tanrıyı kutsal bir yılan şeklinde bu alanda mevcuttur.
Strabon, Asklepios’a adanmış en eski kutsal alanda, bazı rivayetlere göre tanrının doğduğu yer olan Trikka’da bulunduğunu, ancak bu yerin hiçbir zaman keşfedilemediğini belirtir. Messene, Helenistik dönemde Asklepios’un kutsal kayıtlı popülerliğini kanıtlayan önemli arkeolojik kalıntılara sahiptir.
Diğer kutsal alanları, MÖ 5. yüzyıldan itibaren önemli bir hekimlik okuluna da ev sahipliği yapan Kos (İstanköy) Adası’nda ve Tegea’da yer alıyordu. Asklepios kültü, muhtemelen Epidaurus’ta şifa bulan Archias adında bir hasta tarafından MÖ 4. yüzyılda bir dönemde Bergama’ya taşınmıştır.
Son olarak, İtalya anakarasında MÖ 5. yüzyıla kadar erken bir tarihte Asklepios kültünün varlığına rağmen, Romalıların MÖ 293 yılında bir doğum hastalığının ortadan kaldırılması için kutsal yılanı Epidaurus’tan Tiber Adası’na götürüldikleri söylenmektedir.
Asklepios’un Sanattaki Yeri
Antik Yunan sanatında Asklepios, heykellerde, çanak çömleklerde, mozaiklerde ve sikkelerde tasvir edilmiştir. Tanrı neredeyse her zaman sakallı, sade tek omuzlu bir şal giyerken ve günümüzde modern tıbbın sembolü olan, ortaya çıkan kutsal bir yılanın dolandığı bir asa (bakteri) tutarken betimlenir.
Tanrının bazı kutsal bölgeleri kutsal olarak kabul edilen bir köpek zaman zaman ayaklarının farklı yerlerini alır ve bazen ona Hygieia sınıfına girer. Asklepios ayrıca selvi, çam ve zeytin ağaçlarıyla da ilişkilendirilmiştir. MÖ 4. yüzyıldan MS 3. yüzyıla kadar uzanan ve Dion, Kos (İstanköy), Atina ve Rodos gibi uzak bilgilerin gelen sanat eserleri, tanrının ne kadar geniş bir alanda ve uzun süreli popülerliğe sahip olduğunu göstermektedir.
